Coronavirus: juridische vragen en antwoorden

In alle media is het coronavirus volop in het nieuws. De gevolgen van het virus raakt ons allemaal. Misschien heb jij vragen over je werk of een aankoop. Daarom zetten wij een aantal juridische vragen en antwoorden op een rij.

Nationale-Nederlanden

Werk

Stel dat ik vermoed dat ik besmet ben met het coronavirus, kan ik dan zomaar wegblijven van mijn werk?

Je kunt sowieso niet zomaar, zonder kennisgeving, wegblijven van je werk. Ook niet als je vermoedt dat je besmet bent met het coronavirus. Heb je het vermoeden dat je bent besmet, dan neem je allereerst – net zoals altijd het geval is wanneer je ziek bent – contact op met je werkgever/ leidinggevende. In het belang van je werkgever en collega’s, werkrelaties en klanten in het bijzonder, zal je vervolgens zonder problemen samen vaststellen dat het beter is dat je thuisblijft en dat je contact opneemt met je huisarts. In dat geval zal de werknemer telefonisch contact moeten opnemen met de huisarts. De werkgever moet de werknemer niet laten oproepen door de bedrijfsarts. Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) heeft als richtlijn bepaald dat eerst telefonisch moet worden bepaald wat de klachten zijn, daarna kan eventueel vervolgonderzoek plaats vinden. Het is dus absoluut niet de bedoeling dat een besmette patiënt het virus in de wachtkamer van de huis- of bedrijfsarts verspreidt, vandaar het geadviseerde telefonische contact.

Stel dat ik ervoor vrees dat collega’s besmet zijn, kan ik dan zomaar thuisblijven?

Het enkele vermoeden dat er collega’s mogelijk besmet zijn, is onvoldoende om thuis te blijven. De meeste mensen die gezond zijn, willen meestal ook gewoon werken. Maar zo’n vermoeden moet je natuurlijk handen en voeten geven. Ook in deze situatie neem je contact op met je werkgever/leidinggevende en bepaal je wat in het belang van je werkgever en van jezelf het beste is om te doen. De werkgever heeft op grond van de Arbeidsomstandighedenwet de verplichting om zorg te dragen voor een veilige en gezonde werkplek. De overheid heeft inmiddels opgeroepen om zoveel mogelijk thuis te werken. Doe dit altijd in overleg met je leidinggevende/werkgever. Momenteel worden er vanuit het RIVM nog geen concrete maatregelen voor werkgevers opgesteld, mogelijk dat dit binnenkort nog volgt.

Wat zijn de afspraken/regels hierover?

Uiteindelijk draait het dus om goed werkgeverschap en goed werknemerschap. Ziek is ziek, natuurlijk. En het klinkt wat cru, misschien, maar voor de wet maakt het niet uit of je buikgriep of corona hebt. Maar er is natuurlijk een schemergebied. Daarover moet je in gesprek gaan met elkaar. Gelukkig zijn er inmiddels al enkele richtlijnen. Zo moeten werknemers die onverhoopt in contact zijn geweest met zieke mensen in de risicogebieden, mogelijk tot twee weken contact met anderen vermijden. Zij moeten de instructies van de GGD opvolgen en niet op het werk verschijnen.

Mag je werkgever eenzijdig je reiskosten stopzetten als je thuiswerkt vanwege corona?

Als de reiskostenvergoeding een vergoeding is daadwerkelijk voor woon-werkverkeer te maken kosten mag de werkgever deze eenzijdig stopzetten zodra die kosten niet meer worden gemaakt, bijvoorbeeld als de werknemer volledig thuis werkt. Dit zou mogelijk anders kunnen zijn wanneer hierover in de cao of arbeidsovereenkomst andere afspraken zijn gemaakt.

Mijn werkgever wil mijn uitbetaalde reiskosten van maart terugvorderen die teveel zou zijn betaald, omdat we vanaf 17 maart niet zouden reizen, mag dat?

 In de eerste plaats mogen werkgevers nog steeds reiskostenvergoedingen blijven doorbetalen. Fiscaal is dat toegestaan. Echter, de werkgever mag de reiskosten, wanneer die niet meer worden gemaakt omdat werknemers volledig thuis werken, ook stopzetten. Dit mag echter niet met terugwerkende kracht. Dat is in strijd met goed werkgeverschap. De werkgever mag de reiskostenvergoeding wel voor de toekomst (en zolang de werknemer verplicht is om volledig thuis te werken) stopzetten, maar mag niet de al betaalde vergoeding terugvorderen.

Ik wil niet met het openbaar vervoer reizen, maar mijn werkgever wil wel dat ik naar het werk kom. Moet mijn werkgever dat oplossen?

In principe ben je als werknemer zelf verantwoordelijk voor de wijze waarop je naar het werk komt. Maar daarnaast is er ook nog zoiets als goed werkgeverschap. Als je grote bezwaren hebt tegen reizen met het openbaar vervoer, dan mag je wel van je werkgever verwachten dat hij of zij hierover met je in gesprek gaat. Is er bijvoorbeeld alternatief vervoer mogelijk? Of kan je toch niet nog even thuis blijven werken? Als je bij een risicogroep behoort of je bent zwanger, dan heeft een werkgever een nog grotere verantwoordelijkheid om daarin mee te denken. Maar heeft je werkgever echt goede argumenten om te verlangen dat je toch op je werk komt, bijvoorbeeld omdat je werkt op een kritische afdeling of het werk niet (zonder productieverlies) thuis kan worden gedaan, dan moet je komen en zelf voor vervoer zorgen.

Ik werk voorlopig nog (veel) thuis. Kan mijn werkgever mijn leaseauto innemen?

Dat hangt af van je leaseovereenkomst. Vaak is hierin opgenomen dat als je langere tijd geen gebruik maakt van de auto, bijvoorbeeld door ziekte, de werkgever hem in mag nemen. Daarnaast is wel van belang of die leaseauto ook privé gereden mag worden. Dan is het namelijk een arbeidsvoorwaarde en die mag niet zomaar afgepakt worden. Neemt je werkgever toch de leaseauto in? Dan kun je proberen aanspraak te maken op een vergoeding in verband met het verlies van het privégebruik van de auto.

Welke faciliteiten moeten op kantoor geregeld zijn? (Denk aan: ontsmettingsmiddel, looproutes/logistiek, plexiglas etc.)

Je werkgever is verantwoordelijk voor het bieden van een veilige en gezonde werkplek en zal dus moeten zorgen voor een zodanige inrichting van de werkplek dat de anderhalve meter regels in acht worden genomen. Denk daarbij aan het voldoende op afstand van elkaar zitten, looproutes, eventueel plaatsen van plexiglazen wanden en dergelijke. Ook moet de werkgever dagelijks zorgen voor een ontsmet bureau, computer en telefoon. Als die richtlijnen trouwens veranderen, dan moet de werkgever daar ook weer op inspelen. Spreek je werkgever erop aan en vraag hem de nodige maatregelen te treffen. Maar neem ondertussen ook je eigen verantwoordelijkheid en houd voldoende afstand, gebruik desinfecterende zeep en houd je werkplek schoon.

Mijn werkgever wil dat ik de uren die ik niet heb kunnen werken vanwege corona ga inhalen zonder dat hij daar loon voor wil betalen of tijd voor tijd wil geven, mag dat?

Dat is niet toegestaan. Hier is sprake van een ondernemersrisico. Feit dat je geen of minder uren hebt kunnen werken komt voor rekening en risico van de werkgever. De werkgever kan niet eisen dat je die uren later inhaalt. In overleg mag dat uiteraard wel.

Sinds het coronavirus werk ik gedwongen thuis. Ik heb geen werkplek thuis dus ik zit gewoon aan de keukentafel. Maar nu het er naar uitziet dat ik langer thuis moet werken, wil ik toch wel een betere werkplek. Wat mag ik van mijn baas verwachten?

Je mag je baas vragen om een goede bureaustoel en een bureau voor thuis. Je hebt als werknemer namelijk recht op een goede, arboproof werkplek, ook als je noodgedwongen thuis werkt. Je mag als werkgever wel alternatieven voorstellen. Denk dan aan het aanbod de werknemer een bureaustoel, arbobal, beeldscherm of andere voorzieningen om het werk ook thuis veilig en gezond te kunnen doen op kantoor te laten ophalen. Maatwerk is mogelijk, waarbij uiteraard ook nog steeds van werknemers inspanningen verwacht mogen worden in deze uitzonderlijke tijd. Probeer er dus vooral samen uit te komen en kijk wie wat kan doen om veilig en gezond thuiswerken mogelijk te blijven maken. Wil je meer weten hierover? Beluister de podcast van DAS.

Moet mijn baas een vergoeding verstrekken voor koffie, thee, stroom of wc-papier nu ikzelf voor die kosten opdraai?

Zover gaat de zorgplicht van werkgevers niet. Er bestaat niet zoiets als een wettelijk recht op het vergoed krijgen van zaken als koffie, thee, toiletpapier en energiekosten tijdens het thuiswerken, dat nu massaal gebeurt. Ook kunnen ze door de werkgever niet belastingvrij worden vergoed vanuit de werkkostenregeling. Evenmin kunnen ze door de werknemer fiscaal worden afgetrokken.

Het bedrijf waar ik werk heeft het moeilijk vanwege de coronacrisis. Mijn baas vraagt mij nu tijdelijk om salaris in te leveren. Kan hij mij dwingen daarmee in te stemmen?

Loon is niet voor niets een primaire arbeidsvoorwaarde. Je baas zal moeten aantonen dat hij een zodanig zwaarwichtig belang heeft bij de wijziging van jouw loon, dat jouw belang als werknemer hiervoor moet wijken. Het moet voor je baas het uiterste middel zijn dat gericht is op de continuïteit van het bedrijf. Uit de rechtspraak blijkt dat de lat voor de werkgever enorm hoog ligt. In 2015 oordeelde de rechter nog dat V&D geen loonsverlaging mocht doorvoeren bij haar personeel. Het zal voor een werkgever dus een hele klus zijn om een rechter ervan te kunnen overtuigen dat het belang van de werknemers dient te wijken voor het belang van het bedrijf. Wil je meer weten hierover? Beluister de podcast van DAS.

Mijn werkgever maakt gebruik van de NOW-regeling. Ik heb afgelopen maanden slechts 90 procent van mijn loon ontvangen. Nu wil mijn werkgever mij ontslaan en krijg ik een vaststellingsovereenkomst aangeboden. Heb ik recht op achterstallig loon?

Uitgangspunt van de NOW-regeling is dat aan de werkgever maximaal 90 procent loon vanuit de overheid wordt gecompenseerd. Maar de werkgever was en is gehouden om wel het volledige loon (dus 100 procent) door te blijven betalen. Is dat, zonder toestemming van werknemer, niet gebeurd? Dan kan je als werknemer het niet of te weinig betaalde loon van werkgever vorderen. Dat geldt ook voor niet uitbetaalde vakantietoeslag.

Heb ik het recht om bij mijn werkgever een meeting met een delegatie uit een land waar het coronavirus heerst te weigeren?

Als er geen aanwijzingen zijn dat een van de deelnemers uit die delegatie besmet is mag je dit niet zo maar weigeren. Maar ook hier geldt dat de werkgever op grond van bepalingen in de Arbeidsomstandighedenwet en op grond van goed werkgeverschap gehouden is goed onderzoek hier naar te doen. Een werkgever zal en mag haar werknemers immers niet onnodig bloot stellen aan risico’s.

Ik word gepest of gediscrimineerd op het werk vanwege het coronavirus, omdat ik van Chinese afkomst ben. Wat kan ik doen?

Je werkgever moet op grond van de wet zorgen voor een veilige werkplek. Dat geldt niet alleen voor fysieke, maar ook voor psychische schade. Daarnaast moet je werkgever een beleid voeren gericht op voorkomen en beperken van psychosociale arbeidsbelasting. Daar vallen pesten en discrimineren ook onder. Een werkgever kan ervoor kiezen een vertrouwenspersoon in te schakelen. Word jij door je leidinggevende of een collega gediscrimineerd of gepest? Dan adviseer ik dit bespreekbaar te maken met jouw werkgever. Mocht er door jouw werkgever een vertrouwenspersoon zijn aangewezen, dan is deze het eerste aanspreekpunt.

Stel ik ga toch op vakantie naar een bestemming waar het coronavirus heerst en ik raak besmet. Heb ik dan recht op loon?

Je gaat niet met vakantie met als doel ziek te worden. Als de arbeidsongeschiktheid door opzet of bewuste roekeloosheid wordt veroorzaakt bestaat mogelijk geen aanspraak op loon. Opzet of bewuste roekeloosheid wordt in de rechtspraak echter zelden aangenomen. Het wettelijk bepaalde loon tijdens ziekte raak je niet kwijt als je opzettelijk risicovol gedrag vertoont dat de arbeidsongeschiktheid heeft veroorzaakt. Wel kan het zo zijn dat je 70% uitbetaald krijgt in plaats van 100% mits dat in de arbeidsovereenkomst of cao is bepaald.

Kost het mij vakantiedagen als ik tijdens mijn reis besmet raak?

In de wet is geregeld dat de vakantiedagen waarop je ziek bent niet gelden als vakantie. De vakantiedagen waarop je ziek bent gelden dan als ziekteverlof. Wel moet je je tijdens jouw vakantie ziek melden bij je werkgever. Lukt dit niet, meldt dit dan zodra dit wel mogelijk is. Zorg dat je tijdens je vakantie bereikbaar blijft voor je werkgever en onderhoudt contact met een plaatselijke arts.

Ik word ontslagen omdat er door het coronavirus geen/minder werk is. Mag mijn werkgever mij daarom ontslaan?
De werkgever mag tijdens gebruikmaking van de Tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid (NOW) geen ontslag aanvragen bij UWV wegens bedrijfseconomische redenen. Doet de werkgever dat toch? Dan zullen de loonkosten van de bij UWV voor bedrijfseconomisch ontslag voorgedragen werknemers, vermeerderd met een boete van 50%, worden verrekend met of ingehouden worden op de door UWV te verstrekken subsidie. Na 18 maart 2020 ingediende ontslagaanvragen mogen door de werkgever nog tot 6 april 2020 worden ingetrokken. Voor 18 maart 2020 bij UWV ingediende ontslagaanvragen gebaseerd op bedrijfseconomische gronden zijn niet van invloed op de subsidie. Als een werkgever géén beroep doet op het NOW en tot ontslag over wenst te gaan, geldt in principe dat een werkgever de ‘gewone ontslagregels’ moet hanteren. Het voorgaande geldt overigens niet als de werknemer in de proeftijd zit of als een tijdelijke arbeidsovereenkomst van rechtswege eindigt. Dit blijft mogelijk en is ook niet van invloed op de subsidie.

Kan mijn werkgever mij verbieden op vakantie te gaan naar gebieden die door het kabinet met "code oranje" zijn aangemerkt?

Je werkgever kan je dat niet verbieden. Je werkgever mag je wel vragen om niet op vakantie te gaan naar deze gebieden. Dat past bij het creëren van een veilige en gezonde werkomgeving. Als de overheid voor de bestemming een negatief reisadvies uitgeeft dan neem je als werknemer onnodig veel risico. Dan kan je werkgever hier consequenties aan verbinden als je toch ziek terugkomt. Als de arbeidsongeschiktheid door opzet of bewuste roekeloosheid wordt veroorzaakt bestaat mogelijk geen aanspraak op loon, maar je gaat niet met vakantie met als doel ziek te worden. Als je afreist naar een gebied met "code oranje" moet je gedurende twee weken na terugkeer preventief thuis blijven. Je werkgever zou kunnen stellen dat, wanneer er geen mogelijkheid bestaat om thuis te werken, je over die weken geen recht hebt op loon. Andere mogelijkheid dat je die twee weken ook vakantiedagen opneemt.

Ik ben terug van vakantie uit een gebied waar het coronavirus heerst. Ik moet van mijn werkgever nu verplicht twee weken onbetaald verlof nemen na mijn vakantie. Mag dat?

Nee, je werkgever mag je niet op voorhand verbieden om gedurende twee weken na terugkeer op het werk te verschijnen en al helemaal niet zonder doorbetaling van loon, door het verplicht op laten nemen van vakantiedagen of onbetaald verlof.

Mag mijn werkgever mij verplichten om verlofdagen op te nemen als hij minder werk voor mij heeft door het coronavirus?

Nee, je werkgever kan je niet verplichten verlofdagen op te nemen. Het aanvragen van verlof of vakantie gaat conform de wens van werknemers. Je werkgever kan dat dus niet afdwingen. Dat is anders voor ADV-dagen. Afhankelijk van de afspraken in de cao, kunnen werkgevers mogelijk werknemers wel verplichten ADV-uren op te nemen. Stel dat je bijvoorbeeld de afspraak hebt dat je 13 ADV-dagen per jaar hebt en je iedere vier weken een ADV-dag opneemt, dan kan je werkgever afdwingen dat die ADV-dag ook in deze periode gewoon wordt opgenomen.

Kan ik mijn geplande vakantiedagen intrekken nu ik niet met vakantie kan door het coronavirus?

Het uitgangspunt is dat een aangevraagde en goedgekeurde vakantie niet zonder toestemming van je werkgever kan worden ingetrokken. Je werkgever mag dit dus weigeren. Het kan natuurlijk zo zijn dat je door onvoorziene omstandigheden die periode wenst te wijzigen, maar daar moet je wel over in gesprek met je werkgever. De corona situatie valt aan te merken als een onvoorziene situatie, maar dat geldt zowel voor werknemers als werkgevers. Dat zou betekenen dat je werkgever je verzoek alsnog mag weigeren. Probeer in ieder geval samen tot een oplossing te komen.

Mijn werkgever verplicht mij om te komen werken, terwijl de kinderen thuis zijn en oppas geen mogelijkheid is. Kan dat?

Het niet kunnen verrichten van werkzaamheden vanwege onvoldoende mogelijkheden om kinderen, als gevolg van sluiting van scholen en kinderopvang, elders onder te brengen of te laten verzorgen, komt in principe voor rekening van de werknemer. De wet kent voor een situatie als deze calamiteitenverlof waarin het recht op loon blijft bestaan, maar dat kan maximaal een paar dagen duren. Na afloop van het calamiteitenverlof is sprake van een situatie waarin de werknemer de arbeid niet verricht om een reden die voor rekening van de werknemer komt en heeft de werknemer geen recht op loon, tenzij de werknemer natuurlijk besluit om vakantiedagen op te nemen. Coulancehalve kan de werkgever natuurlijk altijd besluiten afspraken met de werknemer te maken. Denk aan het op een ander of later moment laten uitvoeren van de werkzaamheden, verlofvormen of de werknemer met behoud van het volledige loon minder uren te laten werken.

Wat voor zaken zijn goed om rekening mee te houden?

 

Het is goed als werkgevers informatie verstrekken over het virus en de risico’s van besmetting. Dat kan heel praktisch zijn: bijvoorbeeld dat besmetting door postpakketten uit de risicogebieden niet mogelijk is (omdat het virus de reis niet overleeft). Maar ook hygiënemaatregelen zijn goed om te delen:

• Was je handen regelmatig.

• Hoest en nies in de binnenkant van je elleboog.

• Gebruik papieren zakdoekjes.

 

Aankopen

Ik heb een product besteld en betaald en dat wordt niet geleverd doordat de productie stil ligt door het coronavirus. Krijg ik mijn geld terug?

Dat ligt eraan. Wanneer men iets koopt in een webwinkel of telefonisch (op afstand, dus niet in een winkel, denk bijvoorbeeld aan een nieuwe Iphone) geldt zoals gebruikelijk dat je zonder opgaaf van redenen van de koop kunt afzien uiterlijk binnen veertien dagen na ontvangst van het product. Van de overeenkomst afzien mag ook vóórdat je het product hebt ontvangen. Vrees je dus een product niet of veel later te krijgen als gevolg van het coronavirus, dan doe je er verstandig aan de verkoper te laten weten van de koop af te zien en je geld terug te vragen. Hierbij moet je wel in de hoedanigheid van consument het product hebben gekocht.

Stel dat ik kaartjes heb voor een festival en dat wordt afgeblazen door het coronavirus, krijg ik dan mijn geld terug?

Alle festivals mogen niet meer doorgaan. Je hebt recht op terugbetaling van je kaartje, maar bij veel festivalorganisaties blijft je kaartje geldig voor een nieuwe datum van het evenement. Veel festivalorganisatoren bieden als warmhoudertje een extraatje aan zoals munten voor een paar drankjes. Dat mag, maar kun je op die nieuwe datum niet, of wil je gewoon niet meer, dan moet men alsnog je kaartje terugbetalen. De organisatie is geen schadevergoeding verschuldigd. Had je bijvoorbeeld al een hotel geboekt, dan hoeft de festivalorganisatie dat niet te vergoeden.

Ons geplande uitje wordt door de organisatie geannuleerd vanwege het coronavirus, maar we krijgen geen passend alternatief aangeboden. Wij krijgen ook ons geld niet terug. Wat kan ik doen?

In principe hebben jullie recht op terugbetaling, maar in deze uitzonderlijke tijden kan de organisatie een beroep doen op redelijkheid en billijkheid. Dat zou wel eens roet in het eten kunnen gooien. Het zal per geval bekeken moeten worden. Lees de overeenkomst in ieder geval goed na en probeer te overleggen en samen tot een passende oplossing te komen.

Kan ik mijn geld voor mijn sportschoolabonnement terugkrijgen nu ik niet kan sporten vanwege het coronavirus en kan ik het per direct opzeggen?

Als je een abonnement op een sportschool hebt, sluit je die meestal af voor een jaar. Het eerste jaar kan je er dan in principe niet vanaf. Maar als de dienst niet geleverd wordt terwijl je er wel voor betaald hebt, heb je recht op compensatie. Dat kan bijvoorbeeld door een deel van het geld terug te krijgen over de periode dat een sportschool gesloten was. Na een eerste jaar wordt een lidmaatschap doorgaans stilzwijgend verlengd met vervolgens een opzegtermijn van een maand. We zien in de praktijk dat veel sportscholen zelf al met compensatiemaatregelen komen of bijvoorbeeld les op afstand aanbieden, wat een goed alternatief is.

Mijn cursuslessen kunnen door het coronavirus niet doorgaan en worden nu online gegeven. Ben ik verplicht het 'normale' cursusgeld te betalen of kan ik een deel terugvragen?

De kern van de lessen hoeft niet wezenlijk te worden aangetast wanneer onderwijs op afstand wordt gegeven. Van een tekortkoming of wanprestatie is hierdoor niet direct sprake. Daarom zal je het cursusgeld verschuldigd blijven.

Mijn cursuslessen kunnen door het coronavirus niet doorgaan. De lesdata worden verplaatst. Ben ik verplicht om die te volgen?

Hier is niet een pasklaar antwoord op te geven. Het beste is om in overleg met de onderwijsinstelling te treden. Onderwijs nu geven is in veel situaties simpelweg niet mogelijk en zelfs niet toegestaan, waardoor er sprake is van overmacht. De onderwijsinstelling kan dan geen verwijt worden gemaakt. Van beide partijen mag worden verwacht dat zij er redelijkerwijs alles aan doen wat in hun macht ligt om de lessen alsnog op een later moment doorgang te laten vinden.

Hoe zit het met het doorberekenen van de kosten als het kinderdagverblijf dicht is of iemand zijn of haar kind niet bij het kinderdagverblijf mag/kan brengen vanwege het (vermoeden van) besmetting?

Wanneer ouders zelf beslissen om hun kind niet naar het kinderdagverblijf te brengen zonder dat er een advies vanuit de overheid is gegeven en er dus niet direct een urgente aanleiding is, dan is dat voor eigen rekening. Inmiddels is vanuit de Overheid besloten dat de kinderdagverblijven dicht zijn voor ouders die geen vitaal beroep uitoefenen. Ouders van wie kinderen normaal naar de kinderopvang of buitenschoolse opvang gaan, krijgen hun geld terug. Zij worden gecompenseerd voor de kosten van de opvang zolang die gesloten is door de coronacrisis.

Disclaimer

Deze informatie schetst de algemene regels en uitgangspunten. Uiteraard kan er in specifieke situaties sprake zijn van uitzonderingen. Heeft u vragen over dit onderwerp of uw specifieke situatie, dan kunt u altijd contact opnemen met een van onze specialisten.