Recht op privacy: met je hoofd in de krant

Fotograferen is mijn passie. Ik vind het heerlijk om op een vrije dag door de stad te slenteren en alledaagse taferelen op beeld vast te leggen. Toch merk ik vaak genoeg dat niet iedereen het prettig vindt om gefotografeerd te worden door een onbekende. Je weet tenslotte niet waar de foto voor wordt gebruikt. Nu zal menig foto in een privécollectie verdwijnen zoals dat bij mij het geval is, maar voor hetzelfde geld sta je met je hoofd op de voorpagina van de krant.

Herkenbaar afgebeeld

Dat overkwam Rashid. Hij werd recentelijk op Schiphol gefotografeerd tijdens een veiligheidscontrole met zwaarbewapende marechaussees. Op de foto is Rashid duidelijk herkenbaar afgebeeld. En ja, Rashid heeft een mediterraan uiterlijk en toevallig ook een baard.  De kop naast de foto luidt:  “ Is Schiphol wel veilig?’

Imagoschade

Rashid is van mening dat de krant door het plaatsen van deze foto met deze koptekst inspeelt op de associatie van moslims met geweld. “ Dit soort foto’s opent de deuren naar angst en naar verdere polarisering binnen de samenleving”, aldus Rashid. Ook geeft Rashid aan dat hij imagoschade heeft geleden in zijn gemeenschap en in de buurt. De krant beroept zich op haar beurt op het recht van vrije nieuwsgaring en stelt de werkelijkheid te willen weergeven.

Recht op vrije nieuwsgaring

Het begrip vrije nieuwsgaring houdt in dat een journalist het recht heeft om nieuws, zoals inlichtingen, denkbeelden en informatie te verzamelen zonder inmenging van wie dan ook. Hoewel dit recht niet expliciet in de grondwet is opgenomen, wordt het gerelateerd aan het recht op vrijheid van meningsuiting, dat diep in onze samenleving verankerd is.

Portretrecht

In beginsel mag je in Nederland mensen in openbare ruimten fotograferen, zonder dat je daar uitdrukkelijke toestemming voor nodig hebt. Je mag deze foto ook openbaar maken, zo lang je het portretrecht van de gefotografeerde persoon niet schendt. Zo’n schending komt in beeld als je bijvoorbeeld in een kwaad daglicht wordt gesteld, je recht op privacy wordt geschonden of mogelijkerwijs (financieel) benadeeld raakt. Op dat moment heb je als geportretteerde een “redelijk belang” om je tegen de publicatie te verzetten. Echter, vaak is de foto al gepubliceerd voordat je überhaupt je mening kunt geven.

Zorgvuldige belangenafweging

Waar het om draait is dat degene die de foto publiceert een zorgvuldige (juridische) belangenafweging moet maken binnen de grenzen van het redelijke. Hierbij zullen ook de context van de foto en de nieuwswaarde een belangrijke rol spelen.

Uitingsvrijheid versus privacy

Inmiddels oordeelde de rechter dat de krant een schadevergoeding moet betalen aan Rashid. Volgens de krant is de uitingsvrijheid van de Volkskrant belangrijker dan de privacy van de gefotografeerde man. De krant gaat in hoger beroep. Persoonlijk laat ik het recht op privacy zwaarder wegen.

Anke Linssen, jurist Roermond

Reacties (10)

  • John van der Kaap |

    Vooropgesteld: Rashid heeft gelijk! Zijn portret is vanwege zijn uiterlijk door de krant uitgekozen als illustratie bij het artikel. Dat deden ze bewust. En dus wordt Rashid geschaad in z’n belangen: hij staat gekenmerkt als terorist. Anderzijds, hoe ver zijn we gezonken dat we mediterrane baardmannen zo gemakkelijk bestempelen als terrorist? Enfin.

    Terug naar het portretrecht. Volgens mij moet je onderscheid maken. Situatie. Ik ben fotograaf (geweest). Ik maak een mooie avondfoto van een mooi uitgelicht pand in de warme buurt, gewoon, omdat je nooit weet of die foto van pas kan komen. Op de foto staat herkenbaar een voor mij onbekende man (Jan): hij loopt binnen bij een prostituee.

    Enige tijd later vraagt een krant of ik een foto heb uit de warme buurt, ten behoeve van een artikel over prostitutie. Ik lever de eerder gemaakte foto aan.
    1) Als Jan een normaal/hard werkende medewerker is van een willekeurig bedrijf, dan schaadt de krant zijn belangen (zoals dat ook bij Rashid het geval is). Zijn bezoek aan een prostituee behoort tot zijn privé-domein. En mag in mijn ogen, de krant de foto niet plaatsen.
    2) Maar is Jan een een man met een publieke functie (raadslid, wethouder, burgemeester, CdK, …) dan had hij beter moeten nadenken voor hij iets doet waar rumoer over kan ontstaan.

    En 3)? Stel dat Jan een representatieve functie vervult: voorlichter bij de politie, directeur van een grote onderneming. Behoort hij dan tot groep 1) of tot groep 2)?

    (En indien ik de specifieke opdracht krijg om een bezoeker aan een prostituee te fotograferen … geldt volgens mij dezelfde indeling. Ik denk dat het dan wel integer is te vragen aan de bezoeker of ik een foto van zijn binnentreden mag maken … wedden dat hij dan “Neen” zegt.)

    • Anke Linssen |

      Wat leuk dat u de moeite neemt om op mijn blog te reageren. Uiteraard moet er altijd een afweging of onderscheid worden gemaakt, waarbij de functie van de gefotografeerde inderdaad ook meegewogen dient te worden. Op de eerste plaats is het natuurlijk altijd netjes om eerst toestemming te vragen. Krijg je dit niet, dan is het mijns inziens tevens raadzaam om de geportretteerde dan niet herkenbaar in beeld te brengen. En inderdaad, waarschijnlijk zegt de bezoeker ‘Neen’ wat uw laatste opmerking betreft. Maar dat is natuurlijk zijn goed recht.

  • Mark Litjens |

    Anke,

    bedankt voor je column. Als fotograaf loop ik al langer rond met vragen over deze kwestie. Nieuwsfotografie is wat dit betreft nogal helder omschreven. Maar wat als ik mijn werk, bijvoorbeeld stadsfotografie, in een galerie hang of via internet verkoop. Kan iemand dan wel aanspraak maken op portretrecht?

    Stel ik fotografeer iemand die tijdens de lunch in slaap dommelt op een bankje, al dan niet als hoofdonderwerp (bijvoorbeeld een plaat van alle kantoorgebouwen, met ergens in het midden de slapen man versus een close-up van die man)? Heeft zo iemand recht van spreken als ik mijn werk commercieel verkoop of tentoonstel?

    Volgens mij is dit een onderwerp waar nog veel over te zeggen valt en wat heel actueel is. Vrijwel iedereen heeft altijd een telefooncamera bij en op social media worden al deze plaatjes gewoon gedeeld. Wat als daar iemand over valt?

    Ik ben benieuwd.

    • Anke Linssen |

      Hallo Mark,

      Beste Mark, Wat leuk dat je fotografeert! Natuurlijk begrijp ik precies op welk dilemma je doelt, want ik ben zelf ook fan van straatfotografie. In beginsel is het uitgangspunt hetzelfde als wat ik al schreef. Je mag mensen in openbare ruimten (dus ook op straat) fotograferen, zonder dat je daar uitdrukkelijke toestemming voor nodig hebt. Je mag deze foto ook openbaar maken, zo lang je het portretrecht van de gefotografeerde persoon niet schendt. Zoals gezegd worden hierin de belangen van de geportretteerde gekend en vindt er dus een belangenafweging plaats zoals ik al omschreef in mijn blog. Om het zekere voor het onzekere te nemen is het daarom handig soms wel toestemming te vragen, danwel ervoor te zorgen dat de persoon in kwestie niet herkenbaar in beeld is (in verband met de privacy). Zeker als de focus van de foto op de geportretteerde ligt. Dan kom je in ieder geval niet voor vervelende verrassingen te staan! Ik wens je verder heel veel fotoplezier toe!

  • C van Dommelen |

    Wat zijn de juridische consequenties m.b.t. portretrecht en privacy als iemand een close-up opname maakt in een woning?

    • Anke Linssen |

      Beste meneer/mevrouw Van Dommelen. Leuk dat je een vraag stelt. Het portretrecht geldt niet voor onroerend goed. Op zich is het dus legaal om huizen of erven te fotograferen, zolang je dat maar vanaf de openbare weg doet of vanaf een erf waar je met toestemming mag zijn. Maar pas op, als je mensen op de foto zet in huin huis of tuin, dan schend je mogelijk wel hun privacy. Dan komt het portretrecht natuurlijk wel in beeld. Zeker als je de foto gaat publiceren.

  • M.Vink |

    Interessant stuk. Echter wat mij verbaast is dat er wel ophef is over statische portret privacy maar dat commerciële omroepen (bij wegmisbruikers) blijkbaar wegkomen met een wolkje voor het gezicht terwijl de auto, persoon en stem herkenbaar zijn. Bij herhaling hoor ik die mensen zeggen ik wil niet op de camera, deze mensen worden dan vaak door de politie ter plekke monddood gemaakt. Hoe zit het met dit soort zaken?

    • Anke Linssen |

      Beste heer/mevrouw Vink, bedankt voor je interessante vraag. Ook dit soort kwesties zien we in de rechtspraak wel eens voorbij komen. Bij programma’s als wegmisbruikers is het zo dat de overtreder in kwestie niet herkenbaar in beeld mag zijn. Dat is het uitgangspunt. Toch zijn er meerdere personen geweest die vervolgens een procedure hebben aangespannen omdat ze feitelijk ook niet gefilmd wilden worden en daar geen toestemming voor hebben gegeven. Vaak is de uitkomst van zo’n procedure dat het individuele belang van de wegmisbruiker niet opweegt tegen het algemene belang van een educatief programma. Dus daarom zijn al deze mensen gewoon in beeld, ondanks dat ze schreeuwen niet in beeld te willen.

  • V. vd Broek |

    Anke je stelt in jouw artikel: “In beginsel mag je in Nederland mensen in openbare ruimten fotograferen, zonder dat je daar uitdrukkelijke toestemming voor nodig hebt”. Ik zou graag willen weten of dit voor/in het buitenland ook geldt. Daar wil je als toerist ook wel eens mensen fotograferen. Behoef je daar dan ook geen toestemming voor te vragen c.q. voor te betalen?
    Vast bedankt voor het antwoord.

    • Anke Linssen |

      Dank je wel voor je reactie V. Helaas kan ik deze vraag niet beantwoorden. Dit omdat dit natuurlijk per land verschillend zal zijn en het ook per cultuur kan verschillen. In sommige landen zeggen ze bijvoorbeeld dat je bij straatfotografie soms beter een klein bedrag kunt geven en dan om de foto kunt vragen. Anke.